Giriş
Yapay Zekâ (YZ) teknolojilerinin toplumsal, ekonomik ve kültürel yaşam üzerindeki artan etkisi, yükseköğretim kurumlarında da köklü değişimi beraberinde getirmektedir. YZ teknolojileri, eğitimde içerik üretiminden değerlendirme süreçlerine, etik ve pedagojik anlayışla öğrenme deneyimlerinin kişiselleştirilmesinden öğretim elemanlarının rollerine kadar birçok konuyu yeniden şekillendirmektedir. Böylelikle, bu dönüşüm Üniversitemizin sadece bilgi aktaran değil, aynı zamanda teknolojiyi etik, sorumlu ve yenilikçi şekilde kullanabilen bireyler yetiştirme misyonunu da güçlendirmektedir. Yükseköğretimde YZ politikalarının desteklenmesi ve geliştirilmesi, teknolojik dönüşümün getirdiği yeniliklere uyum sağlamak ve eğitim-öğretim sistemlerini çağın gereksinimlerine hazırlamak adına önem taşımaktadır.
Bu belge, Pîrî Reis Üniversitesi’nde YZ alanındaki vizyon ve misyonun belirlenmesi ve uygulanmasına yönelik YZ’nin pedagojik, etik ve teknik boyutlarını dikkate alarak öğretim süreçlerinin nasıl yapılandırılması gerektiğine dair kapsamlı bir yol gösterici çerçeve sunmayı amaçlamaktadır.
Amaç ve Kapsam
Pîrî Reis Üniversitesi, YZ teknolojilerinin kullanımı ve geliştirilmesi süreçlerinde etik, yasal ve akademik ilkelere bağlı kalmayı temel bir kurumsal politika olarak benimsemiştir. Bu doğrultuda Üniversite, YZ’nin sunduğu imkânları yükseköğretim sistemine bütünleştirerek; eğitim-öğretimin kalitesinin artırılmasını, mezunlarının kendi uzmanlık alanlarında YZ araçlarını etkin ve bilinçli biçimde kullanma yetkinliği kazanmalarını ve öğretim elemanlarının bu teknolojileri araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde verimli olarak kullanmalarını hedeflemektedir.
Bu yaklaşımın küresel bir çerçeveye oturtulması amacıyla, Ekonomik İş birliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) tarafından oluşturulan ve Avrupa Birliği (AB) tarafından uyarlanan YZ sistemleri tanımı benimsenmektedir. Bu tanıma göre:
YZ sistemleri, açık veya örtük hedefler için, aldığı girdilerden yola çıkarak, tahminler, içerikler, öneriler veya kararlar gibi, fiziksel veya sanal ortamları etkileyebilecek çıktılar üretebilen makine tabanlı sistemlerdir. YZ sistemleri, kullanıma sunulduktan sonraki otonomi ve uyarlanabilirlik seviyelerine göre değişiklik gösterir.
OECD / AB yapay zekâ sistemi tanımı
Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi ile Uyum
Pîrî Reis Üniversitesi’nin tüm YZ girişimleri, Avrupa Birliği’nin “AB Yapay Zekâ Yasası” kapsamında tanımlanan risk seviyeleri dikkate alınarak yürütülmekte; YZ sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanımında kişisel veriler, Türkiye Cumhuriyeti mevzuatına ve Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü’ne (GDPR) uygun şekilde korunmaktadır. Üniversitemizdeki AB vatandaşı öğrenci ve personelin, ayrıca herhangi bir sebeple AB sınırları içinde bulunan Türk vatandaşlarının kişisel verilerinin işlenmesi GDPR’a tabi olacaktır. Üniversite bünyesinde geliştirilen ya da kullanılan tüm YZ sistemleri, yaşam döngüleri boyunca sürekli olarak izlenmekte; bu süreçlerde düzenli risk değerlendirmeleri yapılmakta ve ihtiyaç duyulan iyileştirmeler zamanında gerçekleştirilmektedir.
Tüm araştırma-geliştirme faaliyetlerinde Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber esas alınmakta olup, bu yaklaşım Üniversitenin akademik dürüstlük ve bilimsel etik ilkelerine olan bağlılığını da pekiştirmektedir.
Ayrıca Üniversite, YZ ile ilgili tüm temel girişimlerini Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi Belgesi ile uyumlu şekilde yürütmekte ve bu çerçevede aşağıdaki ulusal hedeflere katkı sağlamaktadır:
- YZ araçlarının katkısıyla yükseköğretim kalitesinin artırılması,
- Eğitim-öğretim programlarına, YZ çağının gerektirdiği dijital, bilişsel ve etik yetkinliklerin dahil edilmesi,
- Öğrencilerin YZ teknolojilerini kullanan kurumlarla işbirliği içinde yürütülen projelerde yer alarak pratik deneyim kazanmalarının desteklenmesi,
- Bu sayede öğrencilerin sektöre dahil olacak bilgi ve becerilerinin geliştirilmesi ve istihdam olanaklarının artırılması,
- YZ odaklı akademik ve sektörel araştırmaları teşvik ederek, disiplinlerarası AR-GE projelerine öncelik verilmesi,
- Akademik personelin ve araştırmacıların etik, hukuki ve teknik YZ farkındalık düzeylerini artırmak için sürekli gelişim programlarının tasarlanması,
- Üniversite içi idari süreçlerde YZ destekli sistemlerin (öğrenci bilgi sistemi, veri analitiği, tahminleme vb.) kullanımıyla verimliliğin artırılması,
- Denizcilik eğitimi verilen bölümlerde gemi yönetimi, seyir simülasyonu, rota optimizasyonu ve risk analizi gibi alanlarda YZ teknolojilerinin dahil edilmesi,
- Öğrencilerin YZ destekli denizcilik yazılımlarıyla uygulamalı çalışmalara dahil edilmesi,
- YZ’nin deniz güvenliği, çevre izleme, liman yönetimi gibi alanlardaki kullanımlarına yönelik çok disiplinli projelerin teşvik edilmesi,
- Gemi kaynaklı denizel çevre yönetiminin YZ destekli korunumu,
- Bu bağlamda Üniversitenin tüm paydaşlarının geleceğe dönük yenilikçi çözüm üretme ve uygulama kültürünü benimsemesinin sağlanması.
Pîrî Reis Üniversitesi, Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2021-2025 ile uyumlu olarak, OECD, G20, AB ve UNESCO tarafından belirlenen YZ ile ilgili tüm faaliyetlerinde aşağıdaki güvenilir ve sorumlu YZ değerlerini ve ilkelerini esas almaktadır.
Yapay Zekâ Değerleri
İnsan Hakları, Demokrasi ve Hukukun Üstünlüğüne Saygı
YZ sistemleri, etik değerlere uygun olmalı; insan onuru ile haklarını koruyarak toplumun yararına hizmet etmelidir. Bu teknolojiler, bireylere zarar vermemeli ve onları araçsallaştırmamalıdır.
Sürdürülebilir Çevreyi ve Biyolojik Ekosistemi Geliştirmek
YZ teknolojilerinin sosyal, kültürel, ekonomik ve çevresel etkileri, değişen hedefler bağlamında sürekli olarak değerlendirilmelidir.
Çeşitliliğin ve Kapsayıcılığın Sağlanması
YZ sistemleri, toplumsal çeşitliliği ve insan haklarını gözeten kapsayıcı bir anlayışla geliştirilmeli; eşit erişim, eğitim ve kamu katılımıyla ayrımcılık önlenmelidir.
Barışçıl, Adil ve Birbirine Bağlı Toplumlarda Yaşamak
YZ sistemleri önyargısız olmalı; erişim ve faydaları herkese eşit ve adil biçimde sunulmalıdır. Bu olanaklar yerel, ulusal ve küresel düzeyde hakkaniyetle paylaşılmalıdır.
Yapay Zekâ İlkeleri
Ölçülülük
Yapay Zekâ sistemleri, hukuki çerçeveye uygun ve kullanım amacına uyumlu şekilde geliştirilmelidir. İnsanlara, çevreye ve doğaya yönelik riskler dikkatle değerlendirilerek önleyici tedbirler alınmalıdır. Seçilen yöntemler, hedeflerle uyumlu olmalı ve etik değerleri ihlal etmemelidir.
Emniyet ve Güvenlik
YZ’nin zarara yol açmaması ve yaşam döngüsü boyunca güvenlik risklerine karşı koruma sağlaması gerektiğini belirtir.
Tarafsızlık
YZ sistemleri, hukuka ve temel haklara uygun şekilde, adil ve eşit hizmet sunacak biçimde tasarlanmalıdır. Ayrımcılığı önlemek için algoritmalarda şeffaflık ve hesap verebilirlik sağlanmalı, toplumsal ihtiyaçlara duyarlı adalet mekanizmaları geliştirilmelidir.
Mahremiyet
YZ için kullanılan verilerin toplanması, kullanılması, paylaşılması, arşivlenmesi ve silinmesi süreçleri bireylerin veri üzerindeki haklarının korunmasını gerektirir. Kişisel verilerin işlenmesinde meşru amaçlar ve geçerli bir hukuki dayanak bulunmalıdır.
Şeffaflık ve Açıklanabilirlik
YZ kararlarının gerekçesi açık olmalı; bireyler ve kurumlar bu süreçler hakkında bilgi talep edebilmeli, sonuçlar anlaşılır ve izlenebilir şekilde sunulmalıdır.
Sorumluluk ve Hesap Verebilirlik
İnsan gözetimini ve karar verme sürecini güçlendirir. YZ sistemlerinin hesap verebilirliğini sağlamak için etki değerlendirmesi, izleme ve özen mekanizmalarının bulunması gerektiğini belirtir. Denetlenebilirlik sağlanmalıdır.
Veri Egemenliği
YZ sistemleri, uluslararası veri kurallarına uymalı, egemenlik haklarına saygı göstermeli ve dijital verileri yasal, güvenli ve etik biçimde yönetmelidir. Belirsiz durumlarda mahremiyet ve insan hakları öncelikli olmalıdır.
Çok Paydaşlı Yönetişim
YZ sistemlerinde, devletlerin veri düzenleme hakkı tanınmalı; yaşam döngüsünde sivil toplum, kamu ve özel sektörün katılımı sağlanmalıdır.
Kısaltmalar
| Kısaltma | Açıklama |
|---|---|
| AB | Avrupa Birliği |
| AR | Artırılmış Gerçeklik (Augmented Reality) |
| GDPR | Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (General Data Protection Regulation) |
| KVKK | Kişisel Verilerin Korunması Kanunu |
| OECD | Ekonomik İş Birliği ve Kalkınma Teşkilatı (Organisation for Economic Co-operation and Development) |
| UNESCO | Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation) |
| UYZS | Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi |
| VR | Sanal Gerçeklik (Virtual Reality) |
| YZ | Yapay Zekâ (Artificial Intelligence) |
Tanımlar
| Terim | Tanım |
|---|---|
| Bütünleştirme | Entegrasyon |
| Dış Paydaş | Sektör ve devlet kurumları |
| İç Paydaş | Pîrî Reis Üniversitesi’ne bağlı akademik ve idari birimler ile öğrenciler |
| Öğrenci | Pîrî Reis Üniversitesi bünyesinde öğrenim gören ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencileri |
| Öğretim elemanı | Pîrî Reis Üniversitesi bünyesinde çalışan tüm akademik kadro |
| Rektörlük | Pîrî Reis Üniversitesi Rektörlüğü |
| Sayısal | Dijital |
| Senato | Pîrî Reis Üniversitesi Senatosu |
| Üniversite | Pîrî Reis Üniversitesi |