Yapay Zekâ Okuryazarlığı
YZ, yaşamımızın birçok alanını derinden etkilemekte ve kullanım sahası her geçen gün genişlemektedir. Bu gelişimle birlikte YZ okuryazarlığı potansiyel olarak 21. yüzyılın önemli teknoloji becerilerinden biri haline gelmektedir (Ng vd., 2021; Steinbauer vd., 2021). Dolayısıyla, bireylerin YZ teknolojilerini anlayabilmesi ve bu teknolojilerden etkin bir şekilde yararlanabilmeleri için YZ okuryazarlığı kavramı önem kazanmaktadır. YZ okuryazarlığı kazanmış bireyler temel YZ kavramlarını kavrayıp, YZ sistemlerinin ürettiği bilgileri sorgulayıcı bir tutumla değerlendirir ve toplumsal faydayı gözeten içerikleri analiz edip yeni teknolojileri bütünleştirebilirler.
YZ’nin nasıl çalıştığına dair temel bir anlayış kazandırmak, uygulamalı fırsatlar sunmak, etik teknoloji faaliyetlerini tartışıp analiz etmek, etkileşimin nasıl kurulacağını açıklamak öğrencilerde YZ okuryazarlığının gelişmesi için önemlidir (Klein, 2023).
Uluslararası Yapay Zekâ Yetkinlik Çerçeveleri ile Uyum
Öğretim elemanları için
UNESCO’nun Öğretmenler için YZ Yeterlik Çerçevesi, eğitimcilerin YZ’yi eğitimde etik ve etkili biçimde kullanmalarını desteklemek amacıyla geliştirilmiştir. İnsan haklarına dayalı bu yaklaşım; teknik, etik ve pedagojik boyutları kapsar ve “edinme”, “derinleştirme” ve “üretme” olmak üzere üç gelişim düzeyi sunar.
Düzey 1
Edinme
Öğretim elemanlarının YZ’yi etik ve etkili biçimde kullanabilmeleri için temel bilgi ve becerileri edinmeye başladıkları düzeydir. Bu aşamada öğretim elemanları, YZ’nin fayda ve risklerini insan hakları, etik ilkeler ve insan merkezli değerler çerçevesinde tanımaya ve yerel düzeyde erişilebilen temel YZ araçlarını uygulamada kullanmaya başlar.
Düzey 2
Derinleştirme
Öğretim elemanlarının YZ’yi eğitim-öğretimde daha derinlemesine, sorumlu ve etik bir yaklaşımla kullanabildikleri düzeydir. YZ araçlarını pedagojik hedeflerle uyumlu şekilde bütünleştirirken insan sorumluluğunu ve etik ilkelere bağlılığı ön planda tutar; veri gizliliği, güvenlik ve kapsayıcılık gibi konularda bilinçli davranır ve mesleki gelişimlerini YZ destekli işbirlikçi öğrenme ortamlarında sürdürürler.
Düzey 3
Üretme
Öğretim elemanlarının YZ’nin toplumsal etkilerini eleştirel bir bakışla değerlendirebildiği ve öğretimde etik kullanımına yönelik standartların oluşumuna katkı sağlayabildiği en ileri düzeydir. Özelleştirilebilir YZ araçlarını yerel ihtiyaçlara uyarlayabilir, YZ destekli yenilikçi öğretim senaryoları tasarlayabilir ve mesleki gelişimlerini dönüştürücü bir yaklaşımla sürdürebilirler.
UNESCO Öğretmenler için YZ Yeterlik Çerçevesi Üniversite bünyesinde aktif bir şekilde esas alınacaktır. Aşağıdaki tablo (Ek-1), bu çerçeveyi esas alarak Üniversite öğretim elemanları için önerilen kazanımları ve gelişim düzeylerini ortaya koymaktadır.
| Yeterlilik boyutu | Edinme (Acquire) | Derinleştirme (Deepen) | Üretme (Create) |
|---|---|---|---|
| İnsan Merkezli Yaklaşım | YZ araçlarının karar alma süreçlerinde nasıl çalıştığını ve öğrencilerin ihtiyaçlarını nasıl etkilediğini analiz eder. | YZ destekli öğrenme ortamlarını öğrencilerin katılım, erişim ve geri bildirim verilerine göre özelleştirir. | Kapsayıcı, insan odaklı bir öğrenme ortamı için YZ ile desteklenen senaryolar geliştirir (örn. bireysel farklılıkları gözeten öğrenme yolları). |
| YZ Etiği | YZ kullanımında temel etik ilkeleri (adalet, gizlilik, şeffaflık) tanımlar ve örneklerle açıklar. | Etik sorunları (önyargı, veri güvenliği, şeffaflık eksikliği vs.) somut sınıf örnekleri üzerinden değerlendirir. | Okulda etik ilkelere dayalı YZ kullanım politikalarının oluşturulmasına katkı sağlar, rehberlik eder. |
| YZ Temelleri ve Uygulamaları | YZ’nin temel çalışma prensiplerini, algoritmaların işleyişini ve veri okuryazarlığını öğrenir. | Farklı YZ araçlarını karşılaştırır, amaca uygun olanı seçer ve kişiselleştirme ayarlarını uygular. | YZ araçlarını yeniden yapılandırır veya birleştirerek özgün bir öğretim çözümü tasarlar (örn. veri destekli öğrenci yönlendirme sistemi). |
| YZ Pedagojisi | YZ araçlarını ders planında destekleyici unsur olarak kullanır (örn. quiz üretimi, otomatik ödev kontrolü vs.). | YZ’yi pedagojik modellerle (ör. yapılandırmacı öğrenme, aktif öğrenme vs.) bütünleştirerek ders tasarlar. | Dönütleri analiz eden YZ sistemlerini pedagojik olarak yeniden tasarlar; özgün içerik üretim süreçlerine dahil eder. |
| Mesleki Gelişim için YZ | YZ destekli öğrenme izleme sistemlerini kendi gelişim ihtiyaçlarını belirlemek için keşfeder. | YZ destekli mesleki öğrenme topluluklarına katılır, deneyimlerini paylaşır ve başkalarının öğrenmesini destekler. | YZ tabanlı mentorluk, mikro öğrenme veya gelişim takibi sağlayan sayısal (dijital) programlar geliştirir, ağ oluşturur. |
Öğrenciler için
UNESCO’nun YZ Yeterlilik Çerçevesi, öğrencilerin YZ’yi sorumlu bir şekilde kullanabilen ve üretebilen bireyler olarak yetiştirilmesinin önemini vurgular. Çerçeve, dört boyut ve üç gelişim düzeyini kapsamaktadır. Bu çerçeve, eleştirel düşünme becerileri gelişmiş, vatandaşlık bilinci yüksek, temel YZ bilgisine sahip ve kapsayıcı YZ tasarımlarına katkı sunabilecek bireyler yetiştirmeyi hedeflemektedir.
Düzey 1
Anlama
Öğrencilerin YZ’nin ne olduğunu, nasıl çalıştığını ve hangi etik ilkeleri içerdiğini kavramaları hedeflenir. Temel kavramlar, teknik süreçler ve değerler gerçek yaşamla ilişkilendirilerek; basit uygulamalar, kişisel deneyimler ve günlük yaşamdan örneklerle öğrenilir.
Düzey 2
Uygulama
Öğrenciler kavramsal bilgi ve becerilerini pekiştirerek farklı durumlara aktarabilir hâle gelir. YZ araçlarını değerlendirirken insan odaklı düşünceyi ve etik ilkeleri uygular; problem temelli görevler ve projelerle YZ’yi kullanma, geliştirme ve birlikte üretme becerileri desteklenir.
Düzey 3
Üretme
Öğrenciler özelleştirilebilir veri setleri ve programlama araçlarıyla YZ çözümleri geliştirme veya yeni YZ araçları üretme becerilerini kazanır; toplumsal sorumluluk bilincini geliştirir. Proje temelli çalışmalarla karmaşık problemleri çözme, ileri düzey düşünme ve etik değerlendirme becerileri desteklenir.
UNESCO Öğrenciler için YZ Yeterlik Çerçevesi Üniversite bünyesinde aktif bir şekilde esas alınacaktır. Aşağıdaki tablo (Ek-2), Üniversite öğrencileri için önerilen kazanımları ve gelişim düzeylerini ortaya koymaktadır.
| UNESCO YZ öğrenci yeterliliği | Pîrî Reis Üniversitesi YZ politikası | Pratik uygulama önerileri |
|---|---|---|
| İnsan Merkezli Zihniyet | İnsan hakları, demokrasi, hukukun üstünlüğü, çeşitlilik ve kapsayıcılık. | Ders içeriklerine “etik vaka çalışmaları” dahil edilerek öğrencilerde eleştirel düşünme ve farkındalık geliştirme. |
| YZ Etiği | Şeffaflık, hesap verebilirlik, etik sorumluluk. | Her programda YZ uygulamaları için etik kontrol listeleri geliştirilip öğrencilere uygulanır. |
| YZ Teknikleri ve Uygulamaları | Sayısal beceriler, teknik altyapı, donanım-yazılım yönetimi. | Laboratuvar dersleri ve proje tabanlı öğrenme ile öğrenciler teknik beceriler kazanır. |
| YZ Sistem Tasarımı | Araştırmalarda algoritmik şeffaflık, yeni stratejilerin teşviki. | Öğrenciler veri setleriyle çalışarak küçük YZ projeleri tasarlar, geliştirir ve sunar. |
| Seviye 1: Anlama (Understand) | YZ okuryazarlığı ve farkındalık eğitimi. | Tüm bölümlere giriş düzeyinde zorunlu YZ derslerinin eklenmesi. |
| Seviye 2: Uygulama (Apply) | Öğrenme deneyimini zenginleştirme, disiplinlerarası uygulamalar. | Öğrencilerin alanlarına uygun YZ araçlarını kullanarak mini projeler yapması teşvik edilir. |
| Seviye 3: Oluşturma (Create) | Yeni stratejilerin tasarımı, inovasyon kültürü. | Mezun senesinde olan öğrenciler için bitirme projelerinde YZ destekli çözümler geliştirme şartı getirilir. |
Yapay Zekâ ve Etik
YZ öğrenme süreçlerini kişiselleştirme, öğretim yöntemlerini iyileştirme, ölçme-değerlendirme süreçlerini geliştirme ve öğrenme hedeflerine daha hızlı bir şekilde ulaşma gibi pek çok avantaj sunmaktadır. Bununla birlikte, etik konular günden güne önem kazanmaktadır. Öğrencilerin YZ araçlarını ödev veya sınavlarda sınırsız ve uygunsuz biçimde kullanma riski, öğrenme sürecinin kalitesini düşürebilir. Ayrıca, ödevlerin YZ tarafından birebir yapılması öğrenmenin asıl amacını gölgeleyebilir. YZ’nin yanlış bilgi üretimi ile öğretim elemanlarının ve öğrencilerin yeterli rehberliğe sahip olmaması da etik sorunun farklı bir boyutudur. YZ’nin eğitim-öğretim süreçlerinde sorumlu bir şekilde kullanılabilmesi için etik çerçevelere ihtiyaç duyulmaktadır (Temur, 2025).
Yapay Zekâ Destekli Eğitim-Öğretim Materyalleri ve İçerik Geliştirme
YZ destekli sistemler, eğitim-öğretim materyalleri ve içerik geliştirme süreçlerinde önemli bir dönüşüm sağlamaktadır. Üretken YZ modelleri, öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarına göre uyarlanmış etkileşimli ve kişiselleştirilmiş içerikler sunarak öğrenme deneyimini zenginleştirmektedir (Baidoo-Anu & Ansah, 2023). Benzer şekilde, dil öğrenimi, programlama ve yazma becerileri gibi alanlarda da ChatGPT gibi üretken YZ araçlarının içerik üretme, geri bildirim sağlama ve öğrencilerin ilerlemesine göre materyal uyarlama yetenekleri, öğretim tasarımını daha etkili ve erişilebilir hâle getirmektedir (Kim vd., 2019). Bu sayede YZ, öğretmenlerin içerik geliştirme sürecindeki zaman ve emek yükünü azaltarak, onların öğrenci ihtiyaçlarına odaklanmalarını ve daha nitelikli rehberlik sunmalarını mümkün kılmaktadır.
Ölçme ve Değerlendirme Süreçlerinde Yapay Zekâ Kullanımı
Eğitim-öğretimde ölçme-değerlendirme en önemli konulardan birisidir. Ölçme-değerlendirme süreci doğru ve güvenilir bir şekilde yapıldığında, öğretimde yapılması planlanan yenilikler ya da iyileştirmeler anlamlı olabilir. Bu bağlamda, derslerin niteliği göz önünde bulundurularak YZ tabanlı ölçme-değerlendirme altyapısı kurgulanarak gerçekleştirilecektir. Ayrıca eğitim-öğretim yönetiminde geri besleme ve yapılan iyileştirmelerin etkilerinin ölçülmesinde YZ teknikleri kullanılarak daha sağlıklı değerlendirme yapılması sağlanacaktır. Elde edilen sonuçlar dikkate alınarak eğitim-öğretim sürecinde gereken geliştirmeler tartışılarak uygulanacaktır.
YZ’nin yüksek potansiyeli kadar riskleri de bulunduğundan, uygun ve etik kullanımın gözetilmesi zorunludur. Öğretim elemanları ve öğrencilerin YZ’yi yanlış kullanımını önlemek adına ölçme-değerlendirme uygulamaları yeniden gözden geçirilmeli ve bu noktada Perkins vd. (2024) tarafından geliştirilen YZ Değerlendirme Ölçeği (Ek-3) gibi kaynaklardan yararlanılmalıdır. Aynı zamanda öğrencilerle birlikte etik, eleştirel ve bilinçli bir YZ okuryazarlığı geliştirmeye olanak tanıyan öğrenme ortamları oluşturulmalıdır. Perkins vd. (2024) araştırmasına göre YZ Değerlendirme Ölçeği yükseköğretimde uygulandıktan sonra akademik dürüstlük, öğrenci performansı ve öğretim yaklaşımları gibi değişkenlerde olumlu gelişmeler gözlemlenmiştir.
YZ’nin yanlış veya etik dışı kullanımı akademik güvenirliği ve etiği zedeleyebilir. Kaçınılması gereken durumlar:
- Sınav, kısa test, ödev vb. tamamen YZ araçlarına çözdürülmesi ve çözümlerin doğrudan doğruya kullanılması,
- YZ kullanılan çalışmalarda, ilgili YZ araç(lar)ının referans olarak gösterilmemesi,
- YZ tarafından üretilen içeriklerin atıf yapılmadan kişisel üretim gibi sunulması,
- Gerçek olmayan bilgiler oluşturmak için YZ kullanılması,
- Grup çalışmalarında YZ’nin ortak kullanımına dair net bir anlaşma sağlanmadan içerik üretilmesi,
- Akademik dürüstlük ilkelerine uygun olmayan biçimde YZ’nin kullanılması.
Araştırma-Geliştirme Süreçlerinde Yapay Zekâ Kullanımı
YZ tabanlı teknolojiler incelenerek Ar-Ge proje süreçlerinin iyileştirilmesi için kullanılması sağlanacaktır. Gerek proje önerisi hazırlama gerekse hipotezler ve doğrulanması aşamalarında YZ teknolojilerinin azami ölçüde kullanılması sağlanacaktır. Öğretim elemanları, araştırma süreçlerinde YZ’yi çeşitli şekillerde kullanarak verimliliklerini artırmakta ve çalışmalarını daha etkili hale getirmektedirler. Öğretim elemanlarının YZ’yi araştırma süreçlerinde kullanım alışkanlıkları incelendiğinde, en yaygın kullanım alanlarının içerik üretimi, sunum ve rapor hazırlama, dil ve anlatım düzenleme olduğu gözlemlenmektedir. Ayrıca, kodlama, veri analizi, makine öğrenimi gibi teknik uygulamalar için de YZ’den faydalanılmaktadır (Ünal & Yıldırım, 2024). Bununla birlikte, literatür tarama ve özetleme araçları sayesinde geniş kapsamlı bilimsel literatür hızlı bir şekilde incelenebilir ve anahtar bulgular kolayca tespit edilebilir. Ayrıca, YZ’nin simüle ve optimize etme yeteneklerinden yararlanılarak, araştırma tasarımı ve veri analizi aşamalarında karmaşık veri kümeleri anlamlandırılabilir ve yeni hipotezler geliştirilebilir (Başaran & Özenç, 2024). Fakat, günlük yaşamda aktif bir şekilde kullanılan bu teknolojinin etik sorumluluk ve yasal çerçevelere uygun olması gerekmektedir.
İdari Süreçlerde Yapay Zekâ Kullanımı
YZ destekli sistemlerin idari süreçlerle bütünleştirilmesi ile birlikte Pîrî Reis Üniversitesi idari personelinin yapmakta olduğu rutin iş yükünün YZ araçları ile gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Böylece idari personelin iş yükünün azaltılması ve Üniversite bünyesindeki insan kaynağının stratejik ve katma değeri yüksek alanlara yöneltilmesi planlanmaktadır. Aynı zamanda, idari süreçlerde YZ teknolojilerinin kullanımıyla birlikte, öğrencilerin idari süreçler ile etkileşiminin iyileştirilmesi ve öğretim elemanlarının destek süreçlerinin optimize edilmesi hedeflenmektedir.
Tüm bu amaçlarla idari birimlerin YZ teknolojilerini hangi kapsamlarda kullanacağı açık şekilde tanımlanarak, ilgili Üniversite personelinin sorumluluk ve yetkileri net olarak belirlenecek, gerek duyulması halinde farklı idari birimlerin işbirliği ve koordinasyon içerisinde çalışmasına olanak tanınacaktır. Belirlenen kapsam doğrultusunda idari birim çalışanlarının kendi birimlerinde kullanılan YZ araçlarına ilişkin gerekli eğitimleri almaları sağlanacaktır. İdari süreçlere katkı sağlayacağı öngörülen ve araştırılan YZ araçlarının ücretsiz erişimi, tüm Üniversite personeli ve öğrencilerine sunularak YZ teknolojilerine erişimde fırsat eşitliği sağlanacaktır. Üniversite Kütüphanesi YZ teknolojilerinin etkili, etik ve akademik kurallara uygun şekilde kullanılması için bilgilendirici kaynaklar sunacak ve bu teknolojilerin bilimsel kalite ilkeleri doğrultusunda kullanılmasını gözetecektir. Bu amaçla, YZ uygulamalarının tüm kullanımı ilgili yasal mevzuatlar (örneğin KVKK) çerçevesinde yürütülecektir.
İdari süreçlerle bütünleştirilen YZ araçlarının, süregiden teknolojik gelişmelere uygun olarak düzenli olarak güncellenmesi ve/veya geliştirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle, Üniversite bünyesinde kullanılmakta olan YZ teknolojilerinin güncelliği düzenli aralıklarla denetlenerek, gerek duyulması halinde değişen ihtiyaç ve koşullara göre, kullanılan YZ araçları yenilenecektir. Son olarak, öğrenci, akademik personel ve idari personelin idari süreçler için kullandıkları YZ araçları ile ilgili deneyimlerini, sorunlarını ve önerilerini iletebileceği bir geri bildirim mekanizması oluşturulacaktır. Bu mekanizma kullanılarak belli aralıklarla toplanan geri bildirimler incelenecek ve gerek duyulması halinde sistem iyileştirilmesine ve geliştirilmesine gidilecektir.